Trochę teorii ryzyka...

Niedawno na pewnej konferencji biznesowej miałem okazję wysłuchać przygotowanego na kolanie wykładu pewnej utytulowanej osobistosci na temat ryzyka. Niewątpliwie nie odrobił on zadania domowego z ryzyka przed wykładem…. Jest rzeczą ciekawą, że wypowiedziach na różnego rodzaju forach wymiany poglądów często pojawiają się opinię sugerujące, że nie za bardzo wiadomo o co z tym ryzykiem chodzi i co to właściwie jest. Typowe jest „masło – maślane” typu: „ryzyko to jakaś-taka niepewność”. Jak to bywa - gdzieś dzwoni, tylko nie dokładnie wiadomo gdzie. Niestety, na temat ryzyka w Polsce stosunkowo niewiele się publikuje, na palcach jednej ręki można wyliczyć prace poświęcone temu zagadnieniu…
Tymczasem w literaturze ekonomicznej na świecie tematyka ryzyka jest bardzo żywo dyskutowana , i choć adwersarz nie zgadzają się często ze sobą, to nie można im odmówić klarowności wypowiedzi.
Pozwolę sobie więc na próbę uporządkowania kilka podstawowych kwestii. Zastrzegam, że nie podaję tu „kanonicznych” definicji ryzyka, ale jak myślę moje wyjaśnienia są wystarczająco klarowne i uporządkowane.
No więc więc do rzeczy……

Słowo „ryzyko” może mieć klika źródeł pochodzenia: etymologię tego pojęcia wywodzi się przede wszystkim od włoskiego słowa risicare („odważyć się”). Zbliżone znaczenie mają również arabskie słowo „risq” czy łacińskie „risicum”. Greckie słowo „rhiza” odnosi się do niebezpieczeństw związanych z żeglowaniem w pobliżu niebezpiecznych wybrzeży. Chiński ideogram, opisujący ryzyko składa się z dwóch części: pierwsza oznacza niebezpieczeństwo, a drugi szansę, możliwość. „Orientalna” interpretacja wybiega więc nawet ponad tradycyjne, negatywne widzenie ryzyka.
Ryzyko jest to pojęcie, które określa sytuację wyboru przez decydenta jednej, spośród co najmniej dwóch opcji decyzyjnych, których prawdopodobieństwo zajścia może być zarówno niemożliwe do określenia, jak i określone z pewnym prawdopodobieństwem. Ryzyko może mieć zarówno aspekt pozytywny - osiągnięcie przez decydenta korzyści, jak i aspekt negatywny - ryzyko poniesienia straty.
Niepewność jest natomiast stanem umysłu, ducha ujawnionym przez decydenta, który staje w obliczu dwóch lub więcej możliwości wyboru.
Samo pochodzenie pojęcia ryzyka ukierunkowuje poszukiwania na ścieżkę opisu przyszłych zdarzeń. Ryzyko, jako pojęcie związane z przyszłością, można opisywać poprzez skutki, jakie zrodzi w przyszłości. Być może to charakter podstawowego problemu związanego z badaniem ryzyka - konieczność przewidywania skutków zdarzeń w przyszłości - był przyczyną tego, że tematyką ryzyka ekonomia zajęła się stosunkowo późno Natomiast już pierwsze próby opisu pojęcia miały bezpośredni związek z próbami osiągnięcia ekonomicznych korzyści z tytułu ich praktycznego zastosowania w szybko rozwijającej się dziedzinie ubezpieczeń oraz w hazardzie Pierwsze próby analizy ryzyka były związane z hazardem. „Al - zahr” oznacza po arabsku grę w kości. (Rozważania na temat szans wygrania w grach hazardowych prowadził około 1494 roku Włoch L. Paccioli. W 1545 roku ukazała się Księga o grach losowych jego rodaka G. Cardano). Źródła nie donoszą jednak aby jego kalkulacje ryzyka przyniosły mu konkretne zyski w grze w kości…
Pojęcia ryzyka i niepewności są w języku potocznym tradycyjnie używane zamiennie.
Analizując stronę znaczeniową obu pojęć, należy zwrócić uwagę, że ryzyko istnieje na płaszczyźnie wolicjonalnej. Dotyczy zagrożeń bądź szans związanych z podjęciem lub zaniechania określonych działań, co w przyszłości będzie miało określone następstwa.
Pojęcie niepewności, z punktu widzenia ekonomii, nie powinno odnosić się do obiektywnie dokonywanego przez podmiot opisu środowiska. Obiektywna ocena stanu natury (pojęcie stanu natury zostało wprowadzone przez noblistę K. J. Arrowa. Oznacza ono, że dobra będące przedmiotem wyboru decydenta, można opisać nie tylko określając ich fizyczne właściwości oraz położenie w czasie i przestrzeni, ale również przez stan, w jakim się znajdują. W tym rozumieniu „kwintal zbóż zebrany w trakcie deszczowego lata” jest czym innym niż „kwintal zbóż zebrany w czasie słonecznego lata”. Podmiot, mający do wyboru tak wyróżnione dobra, może im przypisać różne ceny. W ten sposób można wyodrębnić dowolną, wykluczającą się (deszczowe warunki - słoneczne warunki) ilość stanów natury będących przedmiotem wyboru decydenta) jest bowiem dla podmiotu ograniczona przez zasób posiadanych informacji, ich adekwatności oraz stopnia wiary w ich prawdziwość. Środowisko ma w rzeczywistości, z „punktu widzenia” natury, która jest w swej istocie deterministyczna, charakter jednoznaczny. Niepewność ma w swej istocie charakter epistemologiczny i pojęcie to w polu zainteresowania ekonomii może pojawić się dopiero w momencie podejmowania przez podmiot określonych decyzji jako ryzyko, które ma charakter systemowy.
Nie należy jednak wyciągać wniosku, że między tymi pojęciami istnieje prosta zależność w rodzaju: większa niepewność = większe ryzyko. Niepewność, w zależności od sytuacji, w jakiej znajduje się decydent, może być największa również wtedy, gdy szanse są równe, a prawdopodobieństwo zdarzenia wynosi ½. Ryzyko związane z wydarzeniem zmienia się wraz z niepewnością z nim związaną, lecz nie stopniem prawdopodobieństwa zajścia zdarzenia.
Dla zobrazowania problemu można wyobrazić sobie przykład „gry” zwanej rosyjską ruletką. Jeżeli w rewolwerze o 6 komorach znajdują się trzy naboje, to szansa przegrania wynosi ½. Jeżeli w rewolwerze znajdą się 4 naboje, szansa „trafienia” wzrośnie. Odpowiednio dodawanie kolejnego naboju zmniejszającego niepewność (aż do pełnego magazynka - całkowitej pewności przegranej) powoduje w istocie wzrost ryzyka, a nie jego zmniejszenie. Podany przykład wskazuje, że związki przyczynowo-skutkowe pomiędzy niepewnością a ryzykiem mają skomplikowany charakter, niezawężający się jedynie do określenia prawdopodobieństwa zajścia pewnych zdarzeń.
Pojęcia ryzyka i niepewności istnieją i splatają się wzajemnie zarówno w języku potocznym jak i w teorii ekonomii.
Autorem podstawowego rozróżnienia w swojej, fundamentalnej dla badań nad ryzykiem pracy Risk, uncertainty and profit jest Frank Knight. Knight opisał ryzyko i niepewność jako dwa w istocie odrębne zjawiska - co, nawet obecnie, powoduje gorące polemiki.
Podstawowym uzasadnieniem dla przyjęcia odrębności obydwu pojęć jest niemożność dokonania probabilistycznej analizy kluczowych zdarzeń w ekonomii, będących przyczyną powstawania zysku i najważniejszym czynnikiem postępu. Są to zjawiska jednostkowe, niepowtarzalne - stąd ryzyko z nimi związane określa się czasami jako ryzyko właściwe. Zdefiniowanie niepewności jako ryzyka niemierzalnego daje możliwość pewnej klasyfikacji zdarzeń jednostkowych. Określenie niemierzalne oznacza brak możliwości opisania pewnej grupy zjawisk w kategoriach probabilistycznych.
Dla Knighta taka definicja niepewności dawała również uzasadnienie do zastosowania metod redukcji niepożądanych następstw zjawiska niepewności niemierzalnej metodami analogicznymi, jak w przypadku niepewności mierzalnej.
Krytycy rozróżnienia ryzyko - niepewność wskazują na niekonsekwencje w definicji obu pojęć i brak uzasadnienia dla wykluczenia rachunku prawdopodobieństwa dla analizy zjawisk jednostkowych.
Bez względu na kontrowersje należy natomiast uznać, że rozróżnienie ryzyka i niepewności kieruje zainteresowania teorii ekonomii na zjawiska przyszłe, które - jak się wydawało - wymykają się analizie. Jednocześnie rozwój nauki wraz z wzrostem możliwości techniki obliczeniowej dają coraz większe możliwości przewidywania następstwa zdarzeń, które traktowane były jako całkowicie nieprzewidywalne. Na przykład zdjęcia satelitarne umożliwiają aktualnie przewidywanie zjawisk atmosferycznych. Można im również - stosując coraz bardziej zaawansowane techniki modelowania i prognozowania - przypisać określone prawdopodobieństwa zajścia. Dzięki temu ekonomiczne skutki występowania klęsk żywiołowych bądź urodzajów można aktualnie przewidywać z określonym prawdopodobieństwem.

To tyle na dziś o teorii ryzyka … Myślę teraz o ciekawej informacji : jak zarządzano ryzykiem w Harvard Business School i co z tego wynikło . Ale o tym wkrótce...